Het Pleroma en Indra's net
🙏In juni gaf ik een lezing over het onderwerp: ‘Wijsheid op het kruispunt van Boeddhisme en Christendom’. Daarin heb ik een aantal parallellen benadrukt waaronder de parallel tussen het gnostieke Pleroma en Indra’s net, een begrip uit het Mahāyāna-boeddhisme. Erg mooi om deze parallellen te ontdekken en graag deel ik ze met je. Onderstaand tref je mijn nieuwste blog en in de bijlagen de sheets die ik erbij maakte voor de lezing.
🌿Het Pleroma en Indra's net
Veel onderzoekers hebben parallellen onderzocht tussen het Mahāyāna-boeddhisme en de gnostiek. Een bekend en goed artikel over ‘Boeddhisme en Gnosis’ is van de boeddholoog Edward Conze. Daarin bracht hij een reeks overeenkomsten ter sprake tussen het Mahāyāna-boeddhisme en de vroegchristelijke gnosis vanuit het idee van innerlijke, bevrijdende kennis of het directe mystieke inzicht. Conze vergeleek de vroegchristelijke gnosis met Mahāyāna-boeddhisme dat bevrijding benadert vanuit existentiële onwetendheid (avidya) via direct, transcendent inzicht (prajna) in de ware werkelijkheid.
Veel onderzoekers hebben parallellen onderzocht tussen het Mahāyāna-boeddhisme en de gnostiek. Een bekend en goed artikel over ‘Boeddhisme en Gnosis’ is van de boeddholoog Edward Conze. Daarin bracht hij een reeks overeenkomsten ter sprake tussen het Mahāyāna-boeddhisme en de vroegchristelijke gnosis vanuit het idee van innerlijke, bevrijdende kennis of het directe mystieke inzicht. Conze vergeleek de vroegchristelijke gnosis met Mahāyāna-boeddhisme dat bevrijding benadert vanuit existentiële onwetendheid (avidya) via direct, transcendent inzicht (prajna) in de ware werkelijkheid.
Tot de parallellen behoren bijvoorbeeld de gepersonifieerde Wijsheid: Sophia in de gnostiek, en Prajñāpāramitā als moeder van alle Boeddha's in het boeddhisme. Maar ook de parallel van de Eenheid voorbij de veelheid van manifestaties of verschijnselen. Daarbij putte Conze onder meer uit het Apocryphon of geheime boek van Johannes, een gnostisch geschrift.
Binnen die vergelijking ligt de parallel die in deze tekst centraal staat: de volheid van de vele Boeddha's, een volheid die door Indra's net verbeeld wordt en de volheid van het gnostieke Pleroma. Deze koppeling wordt door de wetenschappelijke wereld overigens niet zonder meer gedeeld; bij vergelijkende studies en commentaren op geschriften lopen de opvattingen uiteen.
✝️Het Pleroma
Pleroma is Grieks voor volheid. Het woord duidt de inhoud van een vat aan, of het volledig zijn van iets. In de brief aan de Kolossenzen komt het als volgt voor: ‘in Christus heeft heel de volheid willen wonen’. Mooi beschreven! Ook elders in de canonieke geschriften komt het voor, waar het de volheid van het goddelijk leven aanduidt. In de gnostieke geschriften krijgt het begrip een verdere uitwerking, zoals de Nag Hammadi-geschriften. Hier lopen twee grote zienswijzen uiteen, de Valentiniaanse en de Sethiaanse. De Valentiniaanse zienswijze, afkomstig van vroegchristelijke leraar en grondlegger Valentinus, is iets positiever van toon en wordt vaak als uitgangspunt aangehaald.
Pleroma is Grieks voor volheid. Het woord duidt de inhoud van een vat aan, of het volledig zijn van iets. In de brief aan de Kolossenzen komt het als volgt voor: ‘in Christus heeft heel de volheid willen wonen’. Mooi beschreven! Ook elders in de canonieke geschriften komt het voor, waar het de volheid van het goddelijk leven aanduidt. In de gnostieke geschriften krijgt het begrip een verdere uitwerking, zoals de Nag Hammadi-geschriften. Hier lopen twee grote zienswijzen uiteen, de Valentiniaanse en de Sethiaanse. De Valentiniaanse zienswijze, afkomstig van vroegchristelijke leraar en grondlegger Valentinus, is iets positiever van toon en wordt vaak als uitgangspunt aangehaald.
🕯️De gnostieke structuur
In bepaalde Sethiaans-gnostieke geschriften, met name het Apocryphon van Johannes, ontvouwt het Pleroma zich door een reeks emanaties. Aan de oorsprong staat de Vader, die wordt aangeduid als de Onzichtbare of Maagdelijke Geest: het absolute en onkenbare beginsel dat aan al het bestaande voorafgaat en alleen bij benadering, veelal in ontkennende termen, kan worden beschreven. De Onzichtbare Geest aanschouwt het eigen beeld in het zuivere lichtwater dat de Geest omgeeft. Uit deze zelfaanschouwing treedt de eerste Gedachte naar voren: Barbelo, de vrouwelijke eerste emanatie en het volmaakte beeld van de Onzichtbare Geest. Vanuit haar aandacht voor het goddelijk vrouwelijke beschrijft de Nederlandse godsdiensthistoricus en theoloog Annine van der Meer Barbelo als de goddelijke Moeder. Wanneer de Onzichtbare Geest Barbelo met het omringende zuivere licht aanschouwt, ontvangt zij van hem en brengt een lichtvonk voort. Deze lichtvonk is niet iets anders dan de Zoon, maar wordt geïdentificeerd met het eniggeboren goddelijke kind: de Autogenes of Christus. De Onzichtbare Geest zalft deze Zoon met goddelijke goedheid en maakt hem zo tot de Gezalfde. Vervolgens verschijnen de goddelijke denken of nous, de Wil en het Woord of de logos; door dit Woord brengt Christus de verdere goddelijke werkelijkheid voort. Zo ontvouwt zich vanuit de oertriade van Vader, Moeder en Zoon een veelheid van eonen, die samen de volheid van de goddelijke wereld vormen: het pleroma. Onderzoekers hebben er schema's van getekend, met bovenaan de Onzichtbare Geest (Absolute), daaronder Barbelo en vervolgens de Zoon, en daarna de eonen en de hiërarchieën die daaruit voortvloeien. Ook de oermens hoort daarbij, van wie wij volgens deze traditie afstammen en die vonk van die goddelijkheid in ons dragen.
In bepaalde Sethiaans-gnostieke geschriften, met name het Apocryphon van Johannes, ontvouwt het Pleroma zich door een reeks emanaties. Aan de oorsprong staat de Vader, die wordt aangeduid als de Onzichtbare of Maagdelijke Geest: het absolute en onkenbare beginsel dat aan al het bestaande voorafgaat en alleen bij benadering, veelal in ontkennende termen, kan worden beschreven. De Onzichtbare Geest aanschouwt het eigen beeld in het zuivere lichtwater dat de Geest omgeeft. Uit deze zelfaanschouwing treedt de eerste Gedachte naar voren: Barbelo, de vrouwelijke eerste emanatie en het volmaakte beeld van de Onzichtbare Geest. Vanuit haar aandacht voor het goddelijk vrouwelijke beschrijft de Nederlandse godsdiensthistoricus en theoloog Annine van der Meer Barbelo als de goddelijke Moeder. Wanneer de Onzichtbare Geest Barbelo met het omringende zuivere licht aanschouwt, ontvangt zij van hem en brengt een lichtvonk voort. Deze lichtvonk is niet iets anders dan de Zoon, maar wordt geïdentificeerd met het eniggeboren goddelijke kind: de Autogenes of Christus. De Onzichtbare Geest zalft deze Zoon met goddelijke goedheid en maakt hem zo tot de Gezalfde. Vervolgens verschijnen de goddelijke denken of nous, de Wil en het Woord of de logos; door dit Woord brengt Christus de verdere goddelijke werkelijkheid voort. Zo ontvouwt zich vanuit de oertriade van Vader, Moeder en Zoon een veelheid van eonen, die samen de volheid van de goddelijke wereld vormen: het pleroma. Onderzoekers hebben er schema's van getekend, met bovenaan de Onzichtbare Geest (Absolute), daaronder Barbelo en vervolgens de Zoon, en daarna de eonen en de hiërarchieën die daaruit voortvloeien. Ook de oermens hoort daarbij, van wie wij volgens deze traditie afstammen en die vonk van die goddelijkheid in ons dragen.
☸️Indra's net
Die vonk in ieder mens brengt het beeld van de vele Boeddha's binnen één werkelijkheid dichtbij, en daarmee ook het begrip van Indra's net. Aan de boeddhistische kant zien wij dit begrip terug in de tantrische Vajrayana traditie, een van de scholen binnen het Mahāyāna-boeddhisme. Daar kent men vijf zogeheten Dhyani-boeddha's, die samen een mandala van ontwaakt bewustzijn vormen; elk van hen draagt een naam en wordt verbonden met een vrouwelijke wijsheidspartner (prajñā). In bepaalde tantrische mandala’s worden de vijf wijsheidsboeddha’s verbonden met hun vrouwelijke tegenhangers, die aspecten van prajñā, de bevrijdende wijsheid, belichamen.
Die vonk in ieder mens brengt het beeld van de vele Boeddha's binnen één werkelijkheid dichtbij, en daarmee ook het begrip van Indra's net. Aan de boeddhistische kant zien wij dit begrip terug in de tantrische Vajrayana traditie, een van de scholen binnen het Mahāyāna-boeddhisme. Daar kent men vijf zogeheten Dhyani-boeddha's, die samen een mandala van ontwaakt bewustzijn vormen; elk van hen draagt een naam en wordt verbonden met een vrouwelijke wijsheidspartner (prajñā). In bepaalde tantrische mandala’s worden de vijf wijsheidsboeddha’s verbonden met hun vrouwelijke tegenhangers, die aspecten van prajñā, de bevrijdende wijsheid, belichamen.
Dit paarsgewijze beginsel kent een opvallende overeenkomst met het Valentinianisme, waar de goddelijke eonen eveneens in complementaire mannelijke en vrouwelijke paren — syzygieën — worden geordend.
🪷De duidelijkste parallel loopt via de Bloemenkrans-soetra (de Avatamsaka), die in Oost-Azië door de Huayan-school is uitgewerkt; de naam en het beeld van het net zijn ouder dan het boeddhisme en gaan terug op de Atharvaveda. Deze soetra werkt met een leer van wederzijdse afhankelijkheid en wederzijdse doordringing van alles wat bestaat: in het lichaam van de kosmische Boeddha Vairocana zijn alle werelden begrepen, en in elk stofdeeltje verschijnt hij opnieuw. Ook de mens hoort daarbij. De soetra zegt dat er onder de levende wezens geen plaats is waar de wijsheid van de Boeddha niet aanwezig is — wat later de boeddhanatuur is gaan heten. Indra’s net wordt ook wel een ‘net van juwelen’ genoemd, waarin elk juweel alle andere weerspiegelt.
Indra's net laat vooral zien dat elk verschijnsel bestaat en begrepen wordt in verhouding tot andere verschijnselen, een uitgangspunt van iedere boeddhistische school. En dat elk juweel het hele net weerspiegelt. Wie dit bestudeert, leest hierin dus hoe verweven mensen met elkaar zijn.
📜Op 28 september geef ik 's avonds een online lezing die raakt aan deze post: 'Van de Dode Zeerollen tot de Pistis Sophia - Openbaring, verborgen kennis en de wording van esoterisch christendom - 28 september - online van 19.30 – 21.30 uur
Kosten – 15 euro - na betaling ontvang je een Zoom link
Aanmelden – via yogafilosofie@gmail.com
Aanmelden – via yogafilosofie@gmail.com
De lezing wordt georganiseerd in samenwerking met de Theosofische Vereniging in Nederland. Meer informatie is ook te vinden op 🔗 www.theosofie.nl of www.yogafilosofie.nl
Super leuk als je erbij bent! ❤🙏
Super leuk als je erbij bent! ❤🙏
