Longread - 'Het vrouwelijk goddelijke in de Nag Hammadi-geschriften.

Recent gaf ik een lezing over de Nag Hammadi teksten. Ik vind veel mooi aan deze geschriften! Onder meer dat ze een vergeten laag van het vroege christendom openen waarin het vrouwelijke in de uitdrukking van het goddelijke wordt beschreven.

In deze longread neem ik je graag mee langs een aantal prominente vrouwelijke figuren uit de Nag Hammadi-bibliotheek en verwante teksten: Barbelo, Sophia, Eva, Norea, Maria Magdalena en de stem van Donder: Volmaakte Geest. Deze geschriften laten zien hoe veelzijdig en diep deze symboliek is. Daarnaast leidt het bestuderen van deze teksten - naast scheppingsverhalen uit andere tradities - naar mijn idee tot een groter begrip van kosmologie - de opbouw, ordening en structuur van de werkelijkheid of kosmos.

Het vrouwelijk Goddelijke in de Nag Hammadi-geschriften

In december 1945 werden bij Nag Hammadi twaalf leren papyruscodices en resten van een dertiende codex gevonden. De verzameling bevat ruim vijftig tractaten; in de wetenschappelijke telling gaat het om 46 werken in de Nag Hammadi-codices, overgeleverd in meerdere versies — zesenveertig verschillende vroegchristelijke en gnostische geschriften uit de tweede tot vierde eeuw, die eeuwenlang onbekend zijn gebleven. Het was de grootste vondst van vroegchristelijke en gnostische teksten in de moderne tijd.

Een van de meest opvallende kenmerken van die bibliotheek is de prominente rol van het vrouwelijke in het goddelijke. We zijn gewend aan een godsbeeld dat mannelijk is: Vader, Zoon, Heilige Geest. In deze teksten ziet dat er anders uit. Het allerhoogste is voorbij elke beschrijving, voorbij mannelijk of vrouwelijk. Maar zodra het goddelijke zich ontvouwt, verschijnt het vrouwelijke. In een belangrijk deel van de Nag Hammadi-geschriften, vooral in Sethiaanse en Valentiniaanse teksten (stromingen in de geschriften), speelt het vrouwelijke goddelijke een opvallende rol.

De eerste is Barbelo, zij is in het Apokryphon van Johannes — een van de centrale teksten van de bibliotheek — de eerste emanatie uit de Onzichtbare Geest, de hoogste God. Zij wordt ook wel de eerste gedachte genoemd en ontstaat doordat de Geest zichzelf kent in het ‘lichtwater’ dat hem omringde — die zelfkennis wordt een zelfstandig wezen. In het Apokryphon van Johannes verschijnt een triadische structuur van Onzichtbare Geest, Barbelo en Autogenes/Christus, maar dit is niet precies hetzelfde als de latere kerkelijke triniteit. Omdat het Hebreeuwse ruach grammaticaal vaak vrouwelijk is, en ook Syrische tradities vrouwelijke voorstellingen van de Geest kennen, kon de Geest in sommige vroegchristelijke contexten vrouwelijk worden gezien. Barbelo wordt zo gezien als de spiegelende bewustzijnskant van God die bewust maakt.

Sophia is haar tegenhanger: de wijsheid die zoekt, en daarbij te ver gaat. Haar verhaal kent in de Nag Hammadi geschriften twee invalshoeken. Volgens de Valentiniaanse geschriften heeft zij een te groot verlangen om de Vader rechtstreeks te kennen; zij wordt gesplitst in een hogere Sophia die in het Pleroma — de goddelijke volheid — blijft, en een lagere Sophia (Achamoth), wier emoties — verbijstering, verdriet, angst, onwetendheid — de grondstof van de materiële wereld worden. In Valentiniaanse voorstellingen worden de emoties van de lagere Sophia/Achamoth verbonden met de wording van de lagere, psychische en materiële werkelijkheid. Volgens de Sethiaanse teksten in de bibliotheek is er één Sophia die uit eigen beweging, zonder instemming van de Onzichtbare Geest, haar partner, de demiurg Yaldabaoth voortbrengt — een onwetende schepper met leeuwenkop en slangenlichaam. In beide tradities volgt berouw en herstel: de val is niet definitief.

Eva en Norea - Eva, de geestelijke Eva/Zoe en Norea vormen in enkele Nag Hammadi-teksten de aardse en kosmische weerklank van dit verhaal. In het Apokryphon van Johannes en de Hypostase van de Archonten wordt het Genesisverhaal radicaal anders gelezen dan in de latere kerkelijke traditie. Eva verschijnt daar niet primair als verleidster, maar als degene door wie leven, inzicht en herinnering aan de hogere oorsprong juist worden gewekt.

In de Hypostase van de Archonten (de heersers van de lagere wereld) wordt ook de slang niet eenvoudig als duivelse verleider voorgesteld, maar als “instructeur”: degene die de mens tot werkelijke kennis aanzet tegenover de onwetendheid en jaloezie van de archonten. Norea, dochter van Eva, weigert zich aan deze lagere machten te onderwerpen en roept om hulp uit de hogere wereld. Zo krijgen vrouwelijke figuren in deze teksten een actieve rol in het verzet tegen de archonten en in het bewaren van de verbinding met de goddelijke oorsprong.

Maria Magdalena is in deze teksten uiteraard niet de berouwvolle zondares maar juist de bevoorrechte leerling van Jezus. In het Evangelie van Maria (uit de Berlijn Codex 8502, een verwant manuscript) ontvangt zij de diepste leer van Jezus en geeft die na zijn vertrek door aan de andere leerlingen. Petrus protesteert: "Heeft hij werkelijk buiten ons om met een vrouw gesproken?" Levi verdedigt haar: als de Verlosser haar waardig achtte, wie is Petrus dan om haar te verwerpen? In de Dialoog van de Verlosser wordt Maria aangeduid als “de vrouw die het Al kende”.

Tot slot Donder: Volmaakte Geest. Deze tekst is moeilijker eenduidig te classificeren. Een naamloze vrouwelijke stem spreekt in paradoxen: "Ik ben de eerste en de laatste. Ik ben de geëerde en de verachte." Wetenschappers zijn het niet eens wie hier spreekt — Sophia, een echo van de Egyptische Isis, of een figuur die geen naam nodig heeft. De tekst laat tegenstellingen naast elkaar bestaan en ondermijnt daarmee vaste categorieën of concepten. Elk paar — geëerd en veracht, kennis en onwetendheid etc — is niet een tegenstelling die opgelost moet worden maar een spanning die vastgehouden wordt. De spreker is niet het een óf het ander. De spreker valt daarmee niet samen met één pool van de tegenstelling, maar beweegt door beide heen en maakt vaste identiteiten onzeker. Dit raakt aan een bredere religieuze en filosofische thematiek die ook in sommige Nag Hammadi-teksten zichtbaar wordt: het goddelijke laat zich niet vangen in vaste categorieën. De stem laat zich niet vastleggen in eenvoudige tegenstellingen als eer en schande, wijsheid en dwaasheid, mannelijk en vrouwelijk, kennis en onwetendheid.

De wetenschapper Elaine Pagels maakt in The Gnostic Gospels (1979) zichtbaar wat deze teksten duiden. Pagels bespreekt berichten over gnostische groepen waarin rollen als priester, bisschop en profeet door het lot konden worden verdeeld — ook aan vrouwen. In die beschrijving is geen sprake van dezelfde vaste hiërarchie als in de zich ontwikkelende proto-orthodoxe kerk. Voor de proto-orthodoxe bisschoppen — binnen de stroming die later bepalend werd voor de officiële kerk — was dat onduldbaar: het ondermijnde hun gezag, hun opvolging, hun hele institutionele structuur. Pagels interpreteert de kerkelijke afwijzing van dergelijke teksten mede als een strijd om geestelijk gezag en institutionele ordening. Haar interpretatie is invloedrijk, maar niet onomstreden.

Annine van der Meer, die in 1989 bij Gilles Quispel — de Nederlandse pionier van het Nag Hammadi-onderzoek — promoveerde op gnosis en de vrouwelijke kant van God in het oerchristendom, schrijft in haar artikel Over het onsterfelijke rijk van Barbelo-Sophia (2006) dat Barbelo en Sophia twee namen zijn voor dezelfde kracht — Barbelo komt in de Nag Hammadi-bibliotheek zesendertig keer voor, Sophia nog veel vaker. Volgens Annines Sophia-interpretatie wordt Jezus verstaan als degene die het reddingswerk van Sophia voortzet. Dat is overigens een theologische duiding, geen algemene consensusformule voor alle Nag Hammadi-teksten.

Samengevat: in deze teksten lezen we een vaak vergeten laag van het vroege christendom en de gnostiek: een wereld waarin vrouwelijke figuren dragers zijn van wijsheid, leven en verzet, en waarin het goddelijke niet één mannelijk gezicht heeft, maar zich ook toont als moeder, gedachte, wijsheid en geest.

In de bijlage bij deze longread tref je afbeeldingen van de bijbehorende sheets die ik voor de lezing maakte.

Wil je meer weten over mijn werk en komende lezingen? Neem dan een kijkje op www.yogafilosofie.nl